Yazar Göktürkler (MS 552-659) Orta Çağ’da Orta Asya’da kurulan göçebe bir Türk halkları konfederasyonu olarak bilinir.
Göktürkler, Hun İmparatorluklarının yıkılmasıyla Asya steplerine yayılan Hun topluluklarından biri olan Aşina kabilesine dayanıyor.
Köktürkler hakkında bilinen en önemli bilgi kendi milletleri olan Türk kimliğini devlet adında kullanan ilk Türk devleti olması. Bizim bugün diğer Türk devlet ve zümrelerinden ayırt etmek üzere Gök-Türk (Kök-Türk) dediğimiz bu topluluk ve devletin adı “Türk” veya “Türük” imiş. Ancak, kitabelerin bir yerinde, kendini Gök-Türk olarak tanıtmış ki, “Gök’e mensup, ilahî Türk” manasına geliyormuş.
Başkentleri Orta Asya’da Karakurum yakınında Ötüken kentiymiş. Devlet başkanlarına «kağan», hakan soyundan olanlara «tigin» derlermiş.
Doğu Sibirya’daki Yakut Türkleri ile batıda Ogur (Bulgar) Türklerinin bir kısmı dışında, Türk asıllı bütün kütleleri kendi himayesinde birleştirebilmiş. Bu sebeple Orta Asya’daki Türk kavimleri arasında en bilinen birlik Göktürkler olmuş. Bu dönemde Türk ulusları, Orta Asya’daki Türk medeniyeti ve kültürünün temellerini atmışlar.
İmparatorluğun kurucusu Bumin, 540 yılında yönetime geçerek Aşina kabilesinin Han’ı olmuş. Köktürkler 552’de Bumin Kağan’ın önderliğinde geleceğin coğrafi konumunu, kültürünü, inançlarını şekillendirecek göçebe hanedanlıklarından biri olan 1. Köktürk Kağanlığını kurmuşlar.
Bumin Kağan, 552 yılında Göktürkler Devleti’ni kurmuş ancak aynı sene vefat etmiş. Vefatıyla Göktürklerin Sağ Yabguluğuna (yöneticiliğine) oğlu Kolo, Sol Yabguluğa ise yine oğlu İstemi gelmiş.
İstemi ile Sasani’ler arasındaki iyi ilişkiler İpek yolunun denetimi nedeniyle anlaşmazlığa dönüşmüş. İstemi Sasani’lere karşı Bizans ile iyi ilişkiler kurmaya başlamış. Bizans, ipek yolu ticaretinin Sasaniler aracılığıyla yapılmasından memnun değilmiş. Bu sebeple İstemi Yabgu ile ittifak yapılmış. Bu ittifaktan sonra 19 yıl sürecek Bizans-Sasani savaşları başlamış. İran’ın Müslümanlığa geçişi de bu mücadele döneminde gerçekleşmiş.
Bumin’in oğlu Kolo (Kara) Kağanın oğlu olan Işbara, amcası Tapo’dan sonra yönetime geçmiş. Işbara’nın, yönetime geçtiği dönemde Göktürkler iç karışıklıklarla boğuşur bir halde, zayıflamış durumdaymış. Batı kanadının Yabgusu (yöneticisi) İstemi’nin ölümünden sonra yerine geçen oğlu Tardu, babası İstemi gibi doğu kanadının hakimiyetini kabul etmemiş ve yönetimi tek başına ele almaya çalışmış.
Çin, bu ayrılığı körükleyerek Tardu’ya hediyeler ve elçiler göndererek Doğu Kanadının Yabgu’su Işbara’yı tanımadığı, kendisinin muhatap ve dost kabul edileceği mesajlarını göndererek Tardu’yu Işbara’ya karşı kışkırtmaya başlamış. Bir sonraki adımda da Çin’deki on bin civarında Türk tüccarını sınır dışı etmiş. Bu durum Işbara yönetimindeki Doğu bölgesini zor duruma düşürmüş. Bölgede kıtlık ve yoksulluk baş göstermiş. Bu nedenle de Doğu’daki pek çok boy Batı’ya göç etmiş.
Yaşanan olumsuzluklar ve Çin’in Tardu’ya desteğiyle, Tardu kendi egemenliğini ilan etmiş ve imparatorluk yıkılarak fiilen 582 yılında ikiye bölünmüş. Batı Göktürk İmparatorluğunun başına Tardu, Doğu Göktürk İmparatorluğunun başına Işbara geçmiş.
Doğu Göktürk Kağanlığı 630 yılına, Batı Göktürk Kağanlığı da 659’a kadar varlığını sürdürmüş. Sonrasında ise II. Göktürk devleti sahada yerini almış.
Yorumlar