Türgişler

Türgişler olarak bildiğimiz bu Türk birliği, Çin kaynaklarında Çince telaffuzu Türgiş olması sebebi ile dilimize de aynı şekilde geçmiş olmasına karşın, bizim dilimizde Türkeş olarak okunması gerektiği yönünde yorumlar vardır. Fakat şimdilik alışageldiğimiz şekilde anmaya devam edelim.

Türgişler Göktürk Kağanlığının topraklarında Issık gölü civarında yerleşik olarak yaşayan On-Ok’ların bir boyu olarak ortaya çıkmışlar. 552 yılında Göktürk’lerin Sol Yabgusu İstemi Yabgu’nun On-Ok’ların başına tayin edilmesiyle Göktürk birliği altına girmişler.

630’lu yıllara kadar Göktürk birliği içerisinde yer alan Türgişler, Göktürkler’in zayıflaması ve Çin’in kontrol altında tutulmaya başlamasıyla ile kendi yönetimlerini oluşturmuş.

Türgişlerin lideri Uçele Han, Baka Tarkan unvanıyla Türgişlerin başına geçmiş. Uçele han, On-Ok boylarını bir araya getirip hakimiyeti altına alarak her biri 7 bin askerden oluşan 20 başbuğlu bir ordu oluşturmuş.

680’li yıllarda Çin boyunduruğu altında olan ve birlik olamayan Türkler de bir uyanış hareketi başlamış.

Kapagan Kağan önderliğinde yeniden dirilen Türk Dünyası, Tarihe Kutluklar olarak geçen İkinci Göktürk Devletini kurmuş. Kurulum sürecinde Çin’in kışkırtmaları ile Kırgızlar, Çin ile birleşerek Kutluklar’a yani 2. Göktürk’lere karşı mücadeleye girişmiş. 698’de Bolçu savaşında, Bilge Tonyukuk komutasındaki güçlü Göktürk ordusu Kırgız-Türgiş birliklerine ağır darbe vurmuş ve Türgişlerin Göktürk birliği altına girmelerini sağlamış.

710’lu yıllarda Göktürkler, tarihi bilgilerini ünlü Göktürk abidelerini yazarlarken, yazıtlarında Türgişler’in itaat altına alındığı ile ilgili ibareler kullanınca Türgişler bu durumu sindirememiş.  Türgişlerin lideri Soko, biriken sebepler dolayısı ile Göktürklere karşı ayaklanma başlatmış.

2. Göktürklerin yönetiminde Kapagan Kağan bulunurken Bilge ve Kültigin kardeşler ise orduda görevliymiş. Bilge ve Kültigin kardeşler ile ayaklanan Soko arasında yaşanan mücadelede Türgişler ağır bir yenilgi alarak hezimete uğratılmış.

Kapagan kağanın ölümü ve yerine Bilge-Kültigin kardeşlerin geçmesiyle tekrar ayaklanan Türgişler, 717 yılında bağımsızlıklarını ilan etmişler. Türgişler’den Sulu Çor, Çin’in desteğiyle bağımsızlığını ilan ederek Göktürk birliğinden ayrılmış ve Baka Tarkan unvanı ile yönetimi eline almış. Toprakları genişleterek Talas Irmağı kıyısındaki Balasagun şehrini başkent yapmış. On-Ok boylarının bir kısmı, Türgişlerin bağımsızlığını ilan etmesiyle Göktürklerden ayrılıp Türgişlerin hakimiyeti altına girmiş.

724 yılına  Maveraünnehir’ee kadar ilerleyen Emeviler, Türgişler için tehdit oluşturmaya başlamış. Sulu Çor’un komutanı olan Kül Çor, ordularını hazırlayarak ilerleyen Emevi ordusunu mağlup etmiş ve ilerlemelerini durdurmuş.

725 yılına gelindiğinde Araplar Maveraünnehir bölgesinde oldukça zor durumda iken Sulu Çor, Emevîlerin içinde bulunduğu zor durumdan istifade ederek Buhara’yı zapt etmiş.

Göktürklerin güçlenmesini önlemek için Türgişleri destekleyen Çin, bu sefer Türgişlerin güçlenmesi karşısında Türgeşlerin ikiye bölünmesi için Kül Çor’u desteklemeye başlamış. Kül Çor’un Çin desteğiyle Sulu Çor’u öldürmesi Türgişler arasında bölünmeye sebep olmuş. Türgişler Kara ve Sarı Türgişler olarak ikiye ayrılmış.

Kara ve Sarı Türgiş mücadelesi Türgişleri yıpratmış. Güç kazanan Karluklar iç mücadeleler ile zayıflayan Türgişler üzerinde üstünlük sağlamaya başlamış.

751 yılında Abbasiler, Türkler ve Çin arasında yaşanan Talas meydan savaşında Turgişlerin payi olduğunu da unutmamak gerek. Detaylari Uygurlar yazısında bulabilirsiniz.

766 yılında Türgişleri mağlup eden Karluklar bulundukları Türk  coğrafyası üzerinde devletlerini kurmuş.

Peki Türgişler ile yolları kesişen Karluklar hangi devletin temellerini hazırlıyordu?